Το Αυθεντικό στην Ψαλτική (του Καθ. Δημήτριου Βερύκιου)

Το Αυθεντικό στην Ψαλτική

Άρθρο του έγκριτου Καθηγητού της Βυζαντινής Μουσικής και Πρωτοψάλτη του Ι.Ν. Κοιμήσεως της Θεοτόκου (Παναγίτσα) Π. Φαλήρου, Δημήτρη Βερυκίου

Ο Σίμων Καράς σε άρθρο του με τίτλο «Περί την Βυζαντινήν Εκκλησιαστικήν Μουσικήν», στο περιοδικό «Κιβωτός» 2 (1953, σ. 33), έγραφε με νόημα ότι «… ο μόνος κίνδυνος αλλοιώσεως της τέχνης, προέρχεται από την έλλειψιν αληθινών και πιστών εκτελεστών και διδασκάλων της Βυζαντινής Ψαλμωδίας».

Η άποψη αυτή του δασκάλου επιβεβαιώθηκε ιστορικά, αλλά δεν είναι η μόνη αιτία έκπτωσης του μέλους, διότι στις κατά καιρούς έντυπες εκδόσεις των μουσικών βιβλίων και μέχρι σήμερα έχει καταγραφεί, σε πολλές περιπτώσεις, παρέμβαση μετάπλασης ή και αντικατάστασης των μουσικών γραμμών διά υποκειμενικών μελωδήσεων και προσωπικών ερμηνειών. Η διάθεση δηλ. να καλλωπίζονται και διασκευάζονται τα παλαιά εκκλησιαστικά μέλη με εξωλατρευτικά μουσικά στοιχεία.

Ιστορικές επισημάνσεις και η ανάγκη για το αρχέτυπο μέλος

Πολλά χρόνια πριν (1898) ο ονομαστός μουσικοδιδάσκαλος και Πρωτοψάλτης της Μ.τ.Χ.Ε. Γεώργιος Βιολάκης, στην έκδοση του Δοξασταρίου του Πέτρου του Πελοποννησίου, μεταξύ των άλλων, αναφέρει για μερικούς νεώτερους διδασκάλους, ότι «…ούτοι ατυχώς μη περιορισθέντες εις το γνήσιον αυτού αρχέτυπον μέλος, καλλωπισμού χάριν, δήθεν, υπεισήγαγον εν τούτω καινοτρόπους γραμμάς, παραμορφωσάσας το αρχικόν, απλούν και μεγαλοπρεπές του μέλους … Ένεκα δε της προς το νεωτερίζειν ροπής της νέας γενεάς … ανέλαβον να εγκύψω εις την μελέτην του αρχαίου τούτου μέλους και να εξηγήσω εις την παρ΄ημίν γραφήν …όμοιον προς το πρωτότυπον μέχρι κεραίας».

Λίγο αργότερα ο Αρχιμ. Παγκράτιος ο Βατοπεδινός, σε μουσική Μελέτη του, διέβλεπε την απώλεια του μέλους, «…διότι οι διάφοροι ψάλται … αφεθέντες αχαλίνωτοι και άνευ ουδεμιάς ανωτέρας εποπτείας, περιεφρόνησαν τα κλασικά μουσικά μαθήματα των παλαιών διδασκάλων και μουσουργών, και ψάλλουσι τα υπ’ αυτών μελοποιηθέντα ως τεχνικώτερα δήθεν. Αύριον άλλοι άλλως θα μελοποιήσωσιν άλλα και ούτω καθεξής μέχρις ου τελείως καταστρέψωσι την ιεράν μελωδίαν ημών…Άρα γε θα αξιωθώμεν ποτε να ακούσωμεν την εκκλησιαστικήν ημών μουσικήν εν τη αρχαία αυτής απλότητι και μεγαλοπρεπεία;» (Μουσική Κλίμαξ, εν Κων/λει 1917, σ. 18).

Η παραμόρφωση των κλασικών κειμένων

Πράγματι, ορισμένες επανεκδόσεις παλαιότερων μουσικών βιβλίων, από το 1850 και ύστερα, φέρουν μορφολογικές αλλοιώσεις και μείξεις αλλότριων μελωδιών σε μέρη Ακολουθιών και μελών, που δε συνάδουν «προς την σεμνήν και ιεροπρεπή μελωδίαν της παλαιοτέρας εποχής» (Κων. Σακελλαρίδη, Νέον Αναστασιματάριον, εν Αθήναις 1890, σ. στ΄). Πολλοί των εκδοτών « απέβλεψαν ουχί εις την διατήρησιν των κλασικών μελών, αλλά μάλλον εις την υλικήν εκμετάλλευσιν αυτών … και επέφερον χαώδη και τραγελαφικήν ψαλμωδικήν κατάστασιν, μεγάλην μουσικήν αναρχίαν».

Η τοιαύτη διαστρέβλωσις και παραμόρφωσις των γνησίων Βυζαντινών μελών προκάλεσε μεγάλην βλάβην ιδίως εις τους νέους ιεροψάλτας, οίτινες διερωτώνται: ποία είναι τα γνήσια βυζαντινά μαθήματα; Αυτά που αναγινώσκομεν εις τα νέα εκδοθέντα βιβλία ή εις τα παλαιά; (Θεοδόσιος Γεωργιάδης, ο βυζαντινός μουσικός πλούτος, τ.Α΄, Αθήναι 1959, σ. 5-6).

Η ευθύνη των ψαλτών στη σύγχρονη εποχή

Στις μέρες μας, οι υπερβάσεις του παρελθόντος έγιναν κανόνας. Ο μακαριστός Επίσκοπος Διονύσιος Ψαριανός σημείωνε ότι «…εκτός από το Ειρμολόγιο ή έστω και το Αναστασιματάριο όλα τα’ άλλα που ψάλλομε στην Εκκλησία πολύ λίγη βυζαντινή μουσική παράδοση διασώζουν …». Διαπίστωση οδυνηρή, διότι οι Ψάλτες επωμίζονται διαχρονικά την ευθύνη και το βάρος της αυθεντικότητας.

Είναι πρόδηλο ότι η άμετρη ελευθερία στην ερμηνεία, οι αυθαίρετοι νεωτερισμοί και οι παντοίες υπερβολές μερικών ψαλτών, προσκρούουν στο σεμνό ύφος και ήθος της ψαλμωδίας και στο καλώς νοούμενο συντηρητικό πνεύμα της Εκκλησίας.

Πρότυπα Αυθεντικής Ερμηνείας

Πρότυπα αυθεντικής ερμηνείας των εκκλησιαστικών μελών ευτυχώς έχουμε. Ας τα αναζητήσουμε κι ας μείνουμε σ’ αυτά. Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα η επισήμανση του διδασκάλου Θεοδ. Γεωργιάδου για τον Άρχοντα Πρωτοψάλτη της Μ.τ.Χ.Ε. Ιάκωβο Ναυπλιώτη: Εάν εδέχετο να έλθη εις Αθήνας, θα εσάρωνε πάντα εμφανιζόμενον εν τη Εκκλησία και θα μετέδιδε την μεγαλοπρεπή εκείνην παράστασιν των Βυζαντινών μελωδιών, τας οποίας εξετέλει ιεροπρεπέστατα.

Επιστροφή στις πηγές της Παραδόσεως

Ένα συνεπώς απομένει! Επιστροφή στις πηγές της ψαλτικής Παραδόσεως, «… μετά ζήλου, χωρίς νεωτερισμούς κατά την προφοράν ή κατά την γραφήν ή κατά την έκθεσιν» (Χρυσάνθου, Θεωρητικόν Μέγα της Μουσικής).

Η ψαλμωδία δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά μέσο βίωσης του μυστηρίου της σωτηρίας. Είναι μια απλή και κατανυκτική μελωδία (λόγος και μέλος), που μετοχεύει στις ψυχές τα υψηλά νοήματα των ιερών κειμένων. «Ο λόγος είναι το κύριον και ο σκοπός, το μέλος είναι οι δύο φτερούγες με τις οποίες μπορούμε να φτερουγίσουμε, πάνω απ’ τα γήϊνα, σε χώρους ουράνιους» (Γρ. Στάθη).

Επίλογος

Το ζήτημα δεν είναι πολύπλοκο, είναι απλό, όταν συνειδητοποιήσουμε τις ευθύνες μας οι διδάσκαλοι και οι ερμηνευτές της λειτουργικής μας μουσικής. Ο προβληματισμός είναι κοινός, ο διάλογος εποικοδομητικός και η αγάπη για τη μουσική μας δυνατή και μας ενώνει.

«Μηδενί μηδέν οφείλομεν ει μη το αγαπάν αλλήλους, ο γαρ αγαπών το έτερον νόμον πεπλήρωκε» (Ρωμ. ιγ΄)